नेपालमा गतवर्ष रोकिएको एक सिङ्गे गैँडा गणना फेरि सुरु हुने

---

चितवन । नेपालमा विश्वकै दुर्लभ एकसिङे गैंडा गणना यसै वर्ष फागुन वा चैतमा हुने भएको छ। निकुञ्ज विभागले आवश्यक स्रोत जुटाउने काम सुरु गरिसकेको छ। विभागका महानिर्देशक डा. रामचन्द्र कँडेलका अनुसार गणनाका लागि सरकारसँग डेढ करोड रुपैयाँ माग गरिए पनि चालु आर्थिक वर्षको बजेटमा केवल २० लाख रुपैयाँ मात्र विनियोजन गरिएको छ। बाँकी रकम निजी क्षेत्र तथा विभिन्न सहयोगी संस्थाबाट जुटाउने योजना विभागले बनाएको छ।

गैंडा गणनाका लागि करिब १ करोड ५० लाख रुपैयाँ खर्च हुने अनुमान गरिएको छ। उद्योग वाणिज्य महासंघ, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूलाई सामाजिक उत्तरदायित्व कार्यक्रममार्फत अभियानमा जोड्ने प्रयास भइरहेको छ। गत वर्ष बजेट अभावका कारण गणना हुन सकेको थिएन। सन् २०२१ मा भएको पछिल्लो गणनापछि चार वर्षको अन्तरालमा हुने भनिएको गणना सन् २०२६ मा मात्रै सम्भव हुने देखिएको छ।

गैंडा गणनामा अमेरिकी परियोजना ‘जल जंगल’ले अघिल्लोपटक ५० लाख बराबरको सहयोग गरेको थियो। तर, परियोजना अचानक स्थगित भएपछि गत वर्षको गणना रोकिएको थियो। अघिल्लो गणनामा नेपाल सरकारले १ करोड १० लाख र अन्य संस्थाले ३० लाख रुपैयाँ सहयोग गरेका थिए। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. गणेश पन्तका अनुसार ‘लजिष्ट्रिक’ व्यवस्थापनमा नै बढी खर्च लाग्ने भएकाले बजेटको जोहो चुनौतीपूर्ण हुने गरेको छ।

गैंडा गणना चितवन, पर्सा, बर्दिया र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा गरिनेछ। विभागका प्रवक्ता वेदकुमार ढकालले गैंडाको संख्या, प्रजनन अवस्था, विचरण क्षेत्र र आहाराको अवस्था बुझ्न गणना आवश्यक भएको बताए। मौसम र चाडपर्वको कारण गणना फागुनको अन्तिम वा चैतको पहिलो साता मात्रै सुरु गरिने योजना छ। करिब २०–२५ दिनमा गणना सकिने लक्ष्य राखिएको छ।

गैंडा गणना वैज्ञानिक र व्यवस्थित ढंगले गरिनेछ। गैंडाको वासस्थानलाई ब्लकमा विभाजन गरी प्राविधिकहरू हात्तीमा बसेर प्रत्यक्ष रूपमा गैंडा स्वीप गर्नेछन्। जीपीएस, दूरबिन, क्यामेरा प्रयोग गरिनेछ। गणनामा ५० हात्ती र २५० जनशक्ति आवश्यक पर्नेछ। अघिल्लो गणनामा १९ वटा ब्लक बनाएर १८ दिनमा गणना गरिएको थियो। त्यस क्रममा एक जनाको मृत्यु र आठ जना घाइते भएका थिए।

सन् २०२१ मा गरिएको गणनामा देशभर ७५२ गैंडा रहेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको थियो। सन् २०१५ मा ६४५ गैंडा रहेकोमा १०७ गैंडा वृद्धि भएको देखिएको थियो। चितवनमा ६९४, बर्दियामा ३८, शुक्लाफाँटामा १८ र पर्सामा ३ गैंडा भेटिएका थिए। सन् २०२१ को गणनामा १४६ भाले, १९८ पोथी र ४०८ लिङ्ग पहिचान नभएका गैंडा थिए। बयस्क गैंडा ५२०, अर्धबयस्क ९६ र बच्चा १३६ रहेको तथ्यांक छ।

नेपालमा सन् १९५० मा ८०० गैंडा थिए भने सन् १९६५ मा संख्या घटेर १०० पुगेको थियो। सन् २०२१ मा संख्या फेरि ७५२ पुगेको छ। चितवन निकुञ्जमा ८५० गैंडा अटाउने क्षमता रहेको छ। बर्दियामा १००, शुक्लाफाँटामा ५० र कोशीटप्पुमा ४० गैंडा अटाउने क्षमता रहेको विज्ञहरूले बताएका छन्।

पछिल्लो पाँच आर्थिक वर्षमा चितवनमा मात्रै १४१ गैंडा मरेका छन्। गैंडा गणनाबाट प्राप्त तथ्यांकका आधारमा संरक्षण रणनीति बनाउने, वासस्थान व्यवस्थापन गर्ने र गैंडाको दीर्घकालीन सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने योजना बनाइने चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा. पन्तले बताए। उनका अनुसार गैंडा केवल संख्या होइन, नेपाललाई विश्वमा चिनाउने गौरवशाली प्राणी भएकाले यसको संरक्षणलाई उच्च प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।